بیش از نیم قرن پیش واسیلی یان (یانچه وتسکی) روزنامه نگار جوان، مورخ و متخصص زبانهای شرقی برای سیاحت به کویر لوت رهسپار شد. وفور ویرانه­های شهرها و قصبات حاشیه ی کویر، مؤلف آینده­ ی رمانهای تاریخی را متحیر ساخت. هیچ انسانی در آنها ساکن نبود. در طول راه بندرت سیاه چادرهایی بسان خفاشهای بال گسترده بچشم می­خورد ...

در شامگاه یکی از روزها هنگام اطراق، چوپان سپیدمویی علل وفور این ویرانه ­ها را به سیاح چنین توضیح داد:

ـ فرنگی، خیال نکن سرزمین ما همیشه چنین خاموش و غم انگیز بوده است. اینجا در گذشته آباد و پرجمعیت بود. ولی استیلاگران آزمند بارها از این سامان گذشته و آنرا بخون شبانان و برزگران سلیم رنگین ساخته­اند. زمین غرقه بخون از دهشت و ماتم، روی در هم کشید و خشکید و اشک چشم بیوه زنان و کودکان یتیم آنرا به شوره زار بدل کرد... این وادی در ازمنه ی باستان عرصه ی انواع تاخت و تازها بوده است: سپاهیان اسکندر کبیر، جیش اعراب، لشکرهای چنگیز «جهانگشای» سپاهیان تیمور لنگ و جنگجویان نادرشاه افشار هر یک در عهد خود بر این سرزمین تاختند ... اینجا شاهراه بزرگی بود ... شاهراه اشک و ماتم بود ....

بدیهی است که سخنان اندوهبار چوپان پیر هیچ نکته تازه­ای بر مخاطب او مکشوف نساخت. واسیلی یان خود مورخ بود و در تالارهای کتابخانه ی عمومی پطربورگ و موزه ی بریتانیا در لندن آثار عدیده ی مورخین را درباره ی فنای اسف انگیز تمدنهای قدیمی بدست استیلاگران اجنبی مطالعه کرده بود. ولی میان خواندن شرح این رویدادها و بچشم خود دیدن عواقب ویرانیهای موحشی که قرنها پیش صورت گرفته بود، تفاوت از زمین تا آسمان بود. مناظر حاشیه­ی کویر لوت بر زمینه­ی آماده­ای نقش بست.

نویسنده از اوان جوانی به مطالعات تاریخی علاقمند شد. پدرش که متخصص برجسته­ی زبانهای یونانی و لاتین و مترجم بسیاری از آثار مؤلفین یونانی بود، تأثیر خود را در پسر باقی گذاشت. یان از آن دوران چنین یاد می­کند: «پدرم غالباً داستانهایی از گذشته­ی دور برای من حکایت می­کرد و به نقل داستان قهرمانان «ایلیاد» و سفرهای اودیسه علاقه ی خاصی داشت». واسیلی­یان در کودکی مجذوب آثار استیونسن بود. در سیزده سالگی یکبار خود را در یک کشتی بادبانی پنهان کرد تا با آن به برزیل برود... مسافرت سر نگرفت؛ ولی عشق به سیاحتهای دور برای تمام دوران عمر در او باقی ماند.

رساله‌ی حاضر مشتمل است بر دو بخش از کتاب «آیین تحقیق»، اثر آقای دکتر امیرحسین آریان‌پور، استاد گرامی دانش‌گاه تهران که با موافقت ایشان از طرف انجمن کتاب دانش‌جویان دانش‌کده‌ی هنرهای زیبا (دانش‌گاه تهران) در اختیار دانش‌جویان و اهل تحقیق گذاشته می‌شود.

تحصیلات ممتد در رشته‌های مختلف علمی و خدمات آموزشی در دانش‌کده‌های گوناگون به آقای دکتر آریان‌پور امکان داده است که مشکلات دانش‌جویان و از آن جمله، مشکلات آكادمیک ایشان را از نزدیک بشناسد و برای حل آن‌ها چاره‌جویی کند. کتاب «آیین تحقیق» تدبیری است برای رفع یکی از بزرگترین دشواری‌های آکادمیک دانشجویان - ناتوانی از تحقیق.

مؤسسات دانش‌گاهی ما، با آن که ظاهراً در پایان هر دوره‌ی آموزشی از هر دانش‌جو چیزی به‌نام«رساله‌ی تحقیقی» یا «پایان‌نامه» مطالبه می‌کنند، تا سال‌های اخیر به لزوم تدریس اصول تحقیق پی نبردند.

در سال 1333 مؤسسه‌ی علوم اداری دانشگاه تهران درس متودولوژی تحقیق را در برنامه‌ی خود گنجانید. از همان آغاز کار آقای دکتر آریان‌پور عهده‌دار این درس شد. در سال 1334 کتاب «روش تحقیق» را در آن باره انتشار داد و در سال‌های بعد کوشید که آن درس را به مؤسسات دانش‌گاهی دیگر نیز بکشاند. در وهله‌ی اول دانشسرای عالی و دانشکده‌ی الهیات و معارف اسلامی، و در وهله‌ی دوم برخی از مؤسسات آموزشی عالی دیگر چنان درسی را پذیرفتند. با این‌همه، هنوز هم روش‌های پژوهش، چنان‌که باید‌و‌شاید، برای دانش‌آموختگان مؤسسات آموزش عالی ما روشن نیستند.

در این رساله تصریح شده است: تحقیق همانا حقیقت‌پژوهی است، و حقیقت‌پژوهی مقدمه و نیز محصول شناخت است، و شناخت در هر حال، مخصوصاً در تاریکی‌ها، چراغ راه به‌بودخواهان است. آموزش و پرورش در مراتب بالای خود هدفی والاتر از پژوهش ندارد. مردمی که به سبب ناسازی زمانه با حقیقت‌پژوهی بیگانه باشند، نه‌تنها در عرصه‌ی نظر، به جایی نمی‌رسند، بلکه در زندگی عملی نیز سقوط می‌کنند. چنین مردمی به‌آسانی، گردن به یوغ هرگونه بدآموزی می‌دهند و نادانسته دروغ را به‌جای راست می‌پذیرند.

در رساله‌ی حاضر جریان تحقیق به‌اجمال و جریان تنظیم و تحریر نتایج تحقیق به‌تفصیل به‌میان آمده‌اند. مطالب به‌اتکای اطلاعات و تجارب دامنه‌دار، نوشته شده‌اند، و خلاقیت علمی و جنبه‌های اخلاقی دانش و پژوهش مخصوصاً صمیمت و صداقت و امانت شخص پژوهنده، مورد تأکید قرار گرفته‌اند- صمیمیت نسبت به جامعه، صداقت در کشف حقیقت و امانت در حفظ نام و شرافت دیگران. مسلماً رعایت این سه اصل به‌ویژه اصل سوم که متأسفانه در میان ما به‌ندرت رعایت می‌شود، برای نتیجه‌بخشی کار پژوهندگان ضرورت تام دارند.

انجمن کتاب امیدوار است که این رساله مورد استفاده‌ی دانش‌جویان قرار گیرد و کتاب «آیین تحقیق» نیز هرچه زودتر برای مزید استفاده‌ی پژوهندگان انتشار یابد.

انجمن کتاب دانش‌جویان

دانش‌کده هنرهای زیبا، دانش‌گاه تهران

اردیبهشت 1355